دیوان ترکی نظامی گنجوی کشف ادبی قرن یا دروغ و تحریف بزرگ قرن

در این مقاله بر آنیم با استفاده از مدارک و اسناد مستند پیرامون جعل و تحریفی آشکار به بحث بنشینیم. طی چند ساله اخیر بحثی در محافل ادبی پدیدار گردید با موضوع کشف نسخه ای از دیوان نظامی گنجوی به زبان ترکی در كتابخانه خديويه قاهره مصر و در نهایت نیز کتابی به همین  نام  توسط آقای صديار وظيفه  (ائل اغلو ) ترتيب گرديده و از طرف موسسه «انديشه نو» در تهران منتشر گردید البته لازم بذکر می باشد  در صحت انتساب اين ديوان تركی به نظامی گنجوی شبهات اساسی وجود داشته و دارد بطوری که از دهه های قبل مباحثی در جريان بود و نویسندگانی همچون مرحوم ضيا ء بنياد اوف ،رستم علی يف ،غضنفر علی يف  اشعار مندرج در آن ديوان را از آن نظامی گنجوی ندانسته و بر صحت آن انگشت نگذارده و از چاپ و نشر آن نيز خوداری كرده بودند. با انجام تحقیقات متعدد ادبی بویژه در محافل ادبی کشور ترکیه جای هیچ گونه  شکی وجود ندارد دیوان منتسب به نظامی گنجوی از سوی محافل پانترکی ، متعلق به شاعری دیگر از دیار آناتولی بنام نظامی کارامانلی (  Karamanlı Nizamî ) و یا نظامی قونوی ( Neẓāmi Qunavi ) می باشد. نظامی قونوی که بنام نظامی کارامانلی نیز شناخته می شود متولد شهر قونیه ، مابین سال های  1435 تا 1440 میلادی می باشد.  وی فرزند واعظی نام آشنا و از یپران طریقت شهر قونیه بنام ملا ولی الدین می باشد . در مورد جزئیات زندگی و دوران کودکی و جوانی  نظامی قونوی اطلاعات مستند زیادی در دست نیست اما وفات وی بین سال های 1469 تا 1473 میلادی بوقوع پیوسته است. نظامی قونوی حدود 200 سال بعد از نظامی گنجوی می زیسته است . نظامی قونوی به سه زبان عربی و فارسی و ترکی تسلط داشته و اشعاری نیز به این سه زبان دارد. وی  در دوران جوانی جهت آشنایی هر چه بیشتر با ادبیات و شعر پارسی و زبان پارسی مدت زمانی را در ایران بسر برده است .(1) (2)  تنها اثر بر جای مانده از نظامی قونوی دیوان شعر اوست که به همت پروفسور هالوک ایپکتن ( 1926 - 1992 Haluk İpekten) و بر اساس شش نسخه خطی معتبر و مستند تاریخی موجود در کتابخانه های مختلف تهیه شده است . نتیجه این تحقیقات ادبی برای اولین بار در سال 1958 میلادی یعنی خیلی زودتر از تاریخ ادعایی کشف توسط آقای صديار وظيفه  (ائل اغلو ) و هم فکران تحریف گر وی در قالب مقاله ای تحقیقی در شماره 13 نشریه ( Türkiyat Mecmuası, Cilt 13 -1958) که از طرف انستیتو ترکیت دانشگاه استانبول منتشر می گردید برای استفاده علاقه مندان ارائه گردیده است.(3) (4)

نشریه (  Türkiyat Mecmuası, Cilt 13 -1958) که نتایج تحقیقات پروفسور هالوک ایپکتن در مورد نظامی قونوی در آن منتشر گردید

 

لازم بذکر است پروفسور هالوک ایپکتن کتابی را به صورت مستقل با عنوان زندگی نامه و دیوان اشعار نظامی کارامانلی ( Halûk İpekten, Karamanlı Nizâmî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanı, Ankara, 1974. ) در سال 1974 میلادی در آنکار منتشر کرده است  . 

زندگی نامه و دیوان اشعار نظامی کارامانلی ( Halûk İpekten, Karamanlı Nizâmî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanı, Ankara, 1974. )

پروفسور هالوک ایپکتن برای جمع بندی اشعار از نسخ خطی موجود در شش کتابخانه مختلف که همگی متعلق به اشعار نظامی قونوی می باشد استفاده نمودند که در پی خواهد آمد :

1. نسخه خطی موجود در کتابخانه سلیمانیه استانبول  Süleymaniye Library, Hacı Mahmud Efendi, nos. 3298 and 3579 ;;

2. نسخه خطی موجود در کتابخانه ملت ترکیه Millet Library, Ali Emirî, Manzum Eserler, no. 451

3. نسخه خطی موجود در کتابخانه هاتف افندی ترکیه  Âtıf Efendi Library, no. 

  2054

4. نسخه خطی موجود در کتابخانه دانشگاه استانبول  İstanbul Üniversitesi Library, no. TY 9854;

5. نسخه خطی موجود در کتابخانه توپکاپی سارایی Topkapı Sarayı Müzesi Library, Hazine, no. 924

6. و یکی از قدیمی ترین نسخه های موجود از اشعار نظامی قونوی که در دارالکتاب شهر قاهره مصر نگهداری می شود Another old manuscript of Neẓāmi's divān is held at Dār al-kotob in Cairo _no. 186 m., fols. 1-50, date 933/1526-27; see. Ṭerāzi, I, p. 191; Monzawi, III, p. 2577

(5) (6)

مورد ششم همان نسخه ای می باشد که تحریف گران سعی در نسبت دادن آن به شاعر پارسی گوی ایرانزمین نظامی گنجوی دارند در حالیکه یا نمیدانند و یا نمی خواهند  بدانند 5 نسخه ی خطی دیگر از اشعار نظامی قونوی در دیگر کتابخانه های معتبر  کشور ترکیه موجود می باشد. 

کتاب دیوان اشعار نظامی قونوی از مجموعه کتابخانه شخصی خود نگارنده

در ادامه نمونه ای از اشعار نظامی قونوی را از کتاب دیوان اشعار این شاعر که  توسط پروفسور هالوک ایپکتن جمع آوری شده است را می آوریم :


Seni ağlatan yavuz deniz

Bana vuramaz hergiz

Mürebbidir himmet

İnci denizli

N'oldu inayetine

Bencileyin zebun mu oldun

Hergiz pes etme
 

İnci denizli

(7)

در ادامه نتایج تحقیقات چند تن از اساتید بنام ادبیات زبان ترکی کشور ترکیه را پیرامون اشعار نظامی قونوی و یا نظامی کارامانلی ارائه خواهیم داد 

مقاله پروفسور دکتر احمد مرمر Prof. Dr. Ahmet MERMER     Gazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü

http://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/pdfdergi/s13/mermer.pdf
 

مقاله پروفسور دکتر عمر اکوموش Prof. Dr. Ömer OKUMUŞ 

http://www.turuz.info/Dil/0581-Qaramanli%20Nizami%20Divanindan%20Sechme%20Qazeller%20Ve%20Bu%20Gunku%20Turkcesi%20%28Omer%20Savran%29%20%28Shanliurfa-2003%29.pdf

مقاله پروفسور دکتر هالوک ایپکتن prof. dr. haluk ipekten

http://istanbul.edu.tr/enstituler/turkiyat/kutuphane/metin/1958_13/1958_13_03_H_IPEKTEN.pdf

در پایان کلام قصد دارم نقل قولی از آقای حسين فيض الهی وحيد (دارای دكترای افتخاری) که خود به مدت چندین سال پیگیر بررسی صحت یا عدم صحت این انتساب بوده اند ، برایتان بنویسم. نامبرده تمامی سعی خود را برای اثبات این تحریف تاریخی بکار برد اما در نهایت امر طی مقاله ای نکات جالبی را بر زبان راند که در پی می آید :  (( لذا نسخه قاهره را كه برايش حدود 12-10سال دوندگی و خرج و مخارجی كرده بودم به كناری نهاده و به قول سعدی با خود گفتم: 

ای دل نــه هزار جـــــهد كردی      

كانـــدر طلـــب هوا نگردی

كس را چه گنه ؟ تو خويشتن را       

بر تيغ زدی و زخم خوردی

هم چاره تحمل است و تــــسليم     

ورنه به كدام جــــهد ومردی

بنشــينم و صبر پيشه گيرم              

دنبــــاله كار خويش گيرم

موضوع برای من خاتمه يافته بود ولي برای بعضي از دوستان و اديبان هنوز هم اول عشق بود . آنها از سردلسوزانه توصيه می كردند كه تجديد نظری در نظر ياتم كرده و انتساب ديوان را به نظامی گنجوی تائيد كنم .گفته می شد كه ما به قدرت قلمی و استدلال تو آشنايی داريم و می دانيم كه كه اگر بخواهی مي توانی حتی ثابت كنی كه ...ترك ، است . كافيست كه اراده كنی ولی من فاقد آن اراده بودم و «مسلك گرايی»را بر «مصلحت گرايی» ترجيح می دادم.))

پایان سخن و جمع بندی کلام را اختصاص می دهیم به بهترین جواب ممکن برای تک تک کوته فکران تحریف کننده تاریخ با ابیاتی ناب و اصیل از شاعر توامند آذربایجانی ایران زمین نظامی گنجوی : 

همه عالم تن است و ایران دل         نیست گوینده زین قیاس خجل

چونکه ایران دل زمین باشد         دل ز تن به بود یقین باشد

       میانگیز فتنه میافروز کین           خرابی میاور در ایران زمین

تو را ملکی آسوده بی داغ و رنج         مکن ناسپاسی در آن مال و گنج

پاینده ایران و ایرانی 


وحید بهمن

منابع و ماخذ :
_______________________________________________

1. ʿĀšeq Čelebi, Mašāʿer al-šoʿarāʾ, facs. ed. G. M. Meredith-Owens as Meşâirü'ş-şuʿarâ or Tezkere of ʿĀşıq Çelebi, GMS, N.S. 24, London, 1971, fol. 136.

2. Halûk İpekten, Karamanlı Nizâmî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanı, Ankara, 1974.

3. ( Türkiyat Mecmuası, Cilt 13 -1958) 
http://www.iudergi.com/tr/index.php/turkiyat/issue/view/114/showToc

4. Halûk İpekten, Karamanlı Nizâmî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanı, Ankara, 1974

5. ʿAbd-al-Laṭif Čelebi Laṭifi, Taḏkerat al-šoʿarāʾ, ed. Mustafa İsen as Laṭifi tezkiresi, Ankara, 1990, pp. 361-63.

6.  Halûk İpekten, Karamanlı Nizâmî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanı, Ankara, 1974

7. Halûk İpekten, Karamanlı Nizâmî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanı, Ankara, 1974