در این مقاله برآنیم تا یکی از بزرگترین و مهمترین آثار مکتوب کشف شده پیرامون
آذربایجان و ایران را مورد بررسی اجمالی قرار بدهیم .اثری بدیع که زوایای نهفته
بسیاری را برایمان از فرهنگ و زبان و تاریخ و ادبیات و وضعیت اجتماعی ایران و بویژه آذربایجان را در قرن هفتم و هشتم هجری آشکار نموده است. سفينه تبريز مجموعهای است خطی که به همت يکی از دانشمندان و ادبای تبريز به نام ابوالمجد محمدبن مسعود تبريزی در قرن هشتم هجری بین سالهای ۷۲۱ تا ۷۲۳ هجری قمری در تبريز جمعآوری و کتابت شده است.سفينه تبريز در ۳۶۸ برگ چهار ستونی در قطع رحلی بزرگ تدوين شده است از وجوه مختلفی برای تاريخ و فرهنگ ايران و آذربايجان اهميت دارد . اين اثر بسيار مهم که کشف بزرگی برای تاريخ و فرهنگ آذربايجان می باشد در سال ۱۳۷۴ به کوشش استاد عبدالحسين حائری برای کتابخانه مجلس شورای اسلامی خريداری گرديد. سفينه تبريز از جنبههای مختلفی اهميت دارد. نخستين
ومهمترین شکل اهميت آن در آشکار ساختن زبان رايج در تبريز در قرن هفتم و
هشتم هجری است . بر اساس فهلوياتی که مولف سفينه تبريز گردآوری و درج کرده و
منبعی ارزشمند برای مطالعه زبان شناسان و علاقمندان زبان ديرين آذربايجان
است ؛ به خوبی آشکار می شود که در اين دوره هنوز زبان تبريز به ترکی آذری
تغيير نيافته بود.مرکز نشر دانشگاهی در سال ۱۳۸۱ این کتاب را از روی نسخه خطی به صورت عکسی (فاکسیمیله) چاپ و منتشر کرد.همچنین این کتاب همراه با کتاب ذخیره خوارزمشاهی نامزد ثبت حافظه جهانی در سال ۲۰۱۰ از طرف ایران شدند.
سفينه تبريز شامل ۲۰۹ رساله جداگانه است. استاد عبدالحسين حائری در مقدمه اين اثر سترگ می نويسد: «به نظر می رسد گردآورنده و کاتب برای درج رسالهها ترتيب موضوعی ويژه ای در نظر داشته که شايد با توجه به برخی از ملاحظات از رعايت آن ترتيب صرف نظر کرده است. ترتيب موجود از اين قرار است. حديث، اخلاق و تصوف فقه، اصول فقه، فرهنگ قرآن و تفسير، تاريخ پيامبر (ص)، تاريخ ايران و سلاطين مدايح منظوم رسوالله (ص) فرهنگ عربی به فارسی، نحو، صرف، عروض، فلسفه، متون ادبی، اعم از نظر و نثر (غالباً گزيده) ملل و نحل، عرفان و نجوم منشأت، دفتر ادبی، جفر، تاريخ انبيا و سلاطين،اشعار کشکول رباعيات، فرهنگ فارسی، موسيقی، کائنات جو، جغرافی، منابر، مؤلفات سهروری و احمد غزالی ادبيات، تاريخ و ادب و حديث و سند تاريخ.» (۱)
صفحه آغازین سفینه تبریز (۲)
به طور دقیق مشتمل بر ۲۰۹ مقاله گلچین شده از عربی و فارسی و آذر پهلوی ( فهلوی ) است
فصلهای ۷۷ ٬ ۷۹ و ۸۰ به عربی و از ابن سینا است که بر روی سوالاتی در مورد تقدیر و آزادی اختیار در میان موضوعات فلسفی دیگر دست میگذارد.پرسش کننده در این قسمت شاعر معروف ابوسعید ابوالخیر است.
فصل ۸۴ به فارسی و یک کار فلسفی از نصیرالدین طوسی به نام آغاز و انجام است.
فصل ۹۰ شامل مقالهای از نصرالدین طوسی به فارسی است در مورد چگونگی یافتن ماه در منطقه البروج بدون استفاده از تقویم.
فصل ۹۲ شامل جدولی از موقعیت ستارگان و محاسبات نجومی است.
فصل ۹۷ در مورد ریاضیات است.که شامل سه بخش است و هر بخش شامل دو زیربخش میباشد.
فصل ۹۹ همچنین به فارسی است و در مورد مبحث پزشکی که شامل خواص مفید و مضر انواع میوهها، گیاهان و نانها.
فصل ۱۱۲ و ۱۱۳ فهرستی از تاریخ تولد پیغمبران، دانشمندان نامی، شاهان پیش و پس از اسلام ایران است و تاریخ تولد فیلسوفان مشهوری مثل ارسطو و جاماسپ و همچنین زرتشت.نسبت به زمان خودش نویسنده آدم را ۶۷۰۰ سال و نوح را ۴۹۰۰ سال قبل میداند.
فصل ۱۱۴ در فارسی و درباره تاریخ تبریز است.در باره احداث تبریز به دستان و هسودان حاکم راوادید است.
فصل ۱۳۴ شامل فرهنگ لغات فارسی از اسدی طوسی است.
فصلهای ۱۳۸ و ۱۳۹ به فارسی و در مورد مضامین اخلاقی و فیلسوفانه از بزرگمهر وزیر ساسانی است.
فصل ۱۴۵ که از سه بخش تشکیل شده است، و درباره موسیقی و نوشته شده توسط عجب الزمان محمد ابن محمود نیشابوری.
فصل ۱۶۳ شامل فواید بوی خوش عطر بری سلامتی به فارسی میباشد.
فصل ۱۶۵ به فارسی با عنوان:علل باریدن برف و باران.که شامل ۲۰ بخش میباشد.
فصل ۱۶۶ به فارسی درباره جغرافیا و شامل مطالبی از سرزمینها و شهرها میباشد.
فصل ۱۹۶ به فارسی درباره دانش و آگاهی میباشد.
فصل ۲۰۵ با عنوان:شرح کوتاهی از بنی امیه.این فصل به زبان عربی است و شرح کوتاهی از تاریخ سلسله بنی امیه از معاویه تا باقی مانده خاندان آنها در اسپانیا را شامل میشود.
یک صفحه از سفینه شامل شعری به پارسی و فهلوی
مناظرات اشیاء بی جان
بحث های جالبی بین اشیاء بی جان در این کتاب آورده شده است.هر شی سعی میکند برتری خود را به شی دیگر اثبات کند و خواص آنها خوار بشمارد.در پس این مناظرات مفاهیم اخلاقی نهفته است.
فصل ۴۵:مناظره بین گل و مل(گل و شراب)از ابو سعید ترمیدیه.
فصل۴۶:مناظره بین سرو و آب از نظام الدین اصفهانی.
فصل ۴۷:مناظره بین شراب و حشیش از سعد الدین ابن بها الدین.
فصل ۴۸:مناظره دیگری بین شراب و حشیش از نویسندهای ناشناس.
فصل ۴۹:مناظره بین شمشیر و قلم از نویسنهای ناشناس.
فصل ۵۰:مناظره بین شمشیر و آسمان از نویسنده ناشناس.
فصل ۵۱:مناظره بین النار و التراب(آتش و زمین) از امین الدین ابوقاسم الحاجی بولاح.
فصل ۵۲:مناظره بین السمع و البصر(شنوایی و بینایی) از ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی.
فصل ۵۳:مناظره بین نظم و نثر از ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی. (۳)
سفينه تبريز از جنبههای مختلفی اهميت دارد. نخستين ومهمترین شکل اهميت آن در آشکار ساختن زبان رايج در تبريز در قرن هفتم و هشتم هجری است . بر اساس فهلوياتی که مولف سفينه تبريز گردآوری و درج کرده و منبعی ارزشمند برای مطالعه زبان شناسان و علاقمندان زبان ديرين آذربايجان است ؛ به خوبی آشکار می شود که در اين دوره هنوز زبان تبريز به ترکی آذری تغيير نيافته بود. همچنین از جمله دیگر وجوه اهميت آن می توان به عرفان اصيل ايرانی اشاره کرد. مؤلف متونی عرفانی که محل مراجعه و توجه عرفانی عصر خود (قرن هفتم و هشتم) در آذربايجان بوده را گردآوری و درج کرده است. ضمن آنکه در اين اثر در تاريخ ايران وآذربايجان هم اطلاعات ذی قيمتی دارد. (۴)
اهميت ديگر اين ميراث ارزشمند در مورد موسيقی اصيل ايرانی آذربايجان است، که برخی بر آن هستند ريشه غير ايرانی برای آن جعل کنند.
ايران فرهنگی پهنه گستردهتری از مرزهای سياسي ايران دارد زبان فارسی بيش از يازده قرن است که زبان مشترک و همگاني مردمان اين جهان ايرانی بوده است. با اين ويژگي مشترک بوده است که انديشمندان ايرانی از هر قسمت آن می توانسته است آثار علمی خود را در معرض استفاده ديگران قرار دهند. در آذربايجان که يکی از کانونهای مهم فرهنگی جهان ايرانی است زبان فارسی جايگاه ويژهای داشته است چناکه می توان ادعا کرد يک چهارم آثار مهم ادبيات فارسی در آذربايجان خلق شده است. در آذربايجان نيز چون ساير نواحی ايران علاوه بر زبان ملی و همگانی زبانی بومی و محلی نيز وجود داشته است که در منابع آذری يا پهلوی ناميده شده است در قرون بعد به دلايل متعدد که پرداختن به آن در اين مج